राज्याचा आढावा

राज्यातील जलसंपत्ती म्हणजे सर्व जल, पृष्ठभाग किंवा उप पृष्ठभाग, जे राज्यात अस्तित्त्वात आहे किंवा राज्यातील कोणत्याही आणि सर्व गटारींमध्ये आणि मातीच्या स्तरांमध्ये राज्यातून जाते. महाराष्ट्र राज्याचे भौगोलिक क्षेत्र ३०८ लाख हेक्टर आहे आणि लागवडीचे क्षेत्र २२५ लाख हेक्टर आहे.त्यापैकी ४०% क्षेत्र दुष्काळग्रस्त आहे. सुमारे ७% क्षेत्र पूरग्रस्त आहे. महाराष्ट्रात अत्यंत बदलता पाऊस ४०० ते ६००० मिलीमीटर पर्यंत असतो आणि जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांच्या कालावधीत असून पावसाळी दिवसांची संख्या ४० ते १०० दरम्यान असते. पाण्याच्या स्रोतांच्या अंदाजे सरासरी वार्षिक उपलब्धतेमध्ये १६४ घन किलोमीटर (km3) पृष्ठभागावरचे पाणी आणि २०.५ घन किलोमीटर (km3) उपपृष्ठभागावरचे पाणी  असते.


महाराष्ट्रात, ५ नदी खोरे प्रणालींपैकी, पश्चिम घाटाच्या पूर्वेकडील चार नदी खोऱ्यांमध्ये (कृष्णा, गोदावरी, तापी आणि नर्मदा) केवळ ५५% अवलंबून उत्पादन मिळते. या चार नदी खोऱ्यांमध्ये ९२% लागवडीयोग्य जमीन आहे आणि ग्रामीण भागात ६०% पेक्षा जास्त लोकसंख्या आहे. ४३% लोकसंख्या असलेल्या या चार नदी खोऱ्यांमध्ये अंदाजे ४९% क्षेत्र आधीच पाण्याच्या उपलब्धतेसंदर्भात तूट किंवा अत्यल्प तूट मानले जाते. या तूट क्षेत्रांचे आकार आगामी काळात वाढणारी लोकसंख्या आणि आर्थिक वाढीसह स्थिरपणे वाढण्याची शक्यता आहे.


आंतरराज्य नद्यांचा महाराष्ट्राचा हिस्सा भारत सरकारने नियुक्त केलेल्या विविध न्यायाधिकरणाद्वारे ठरविला गेला आहे

महाराष्ट्रातील नदी खोरे

अ. क्र.खोऱ्याचे नावभौगोलिक क्षेत्र (मेगा हेक्टर) / महाराष्ट्राच्या संदर्भात टक्केवारीशेतीयोग्य मशागत करण्याजोगे सुपीक क्षेत्र (मेगा हेक्टर)वार्षिक सरासरी उपलब्धता (घन मिलिमीटर) (Mm 3)७५% अवलंबित
उत्पादन (घन मिलिमीटर) (Mm 3 ) / राज्याच्या बाबतीत टक्केवारी
न्यायाधिकरणाच्या पुरस्कारानुसार अनुज्ञेय वापर / समिती अहवाल (घन मिलिमीटर) (Mm 3 )
१२३४५६७
१गोदावरी१५.४३ / ४९.५%११.२५५०८८०३७३००/ (२८.३५%)३४१८५
२तापी५.१२ / १६.७%३.७३९११८६९७७ / (५.३०%)५४१५
३नर्मदा०.१६ / ०.५ %०.०६५८०३१५ / (०.२४%)३०८
४कृष्णा७.०१ / २२.६%५.६३३४०३२२८३७१/ (२१.५६%)१६८१८
५पश्चिम प्रवाह३.१६/१०.७%१.८६६९२१०५८५९९ / (४४.५४%)* ६९२१०
६महाराष्ट्र३०.८०/ १००.०%२२.५३१६३८२०१३१५६२/ (१००%)१२५९३६

राज्यातील ४५% जलसंपत्ती पश्चिम प्रवाहातील नद्यांमधून आहे ज्या प्रामुख्याने पावसाळ्यातील विशिष्ट नद्या घाटातून निघतात आणि अरबी समुद्रात वाहत जातात. घाटाच्या पश्चिमेला (कोकण) सरासरी समुद्रसपाटीपासून उंची ६० मीटर उंचीवर असल्याने या पाण्याचा पूर्णपणे उपयोग होऊ शकत नाही; घाटाची सरासरी उंची समुद्रसपाटीपासून ६०० मीटरपेक्षा जास्त आहे. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाणी उचलण्यासाठी आणि वाहतुकीसाठी परवडणारे अभियांत्रिकी तोडगा अद्याप उपलब्ध नाही.